وجود داشت ، حتّى يك مورد خيانت و انحراف در سازمان وكالت پديد نمىآمد ، در حالى كه مسلّم است مواردى از انحراف در اين نهاد ، پديد آمده است . « 1 » نكته : آگاهى چندانى از ميزان دانش دينى و مباحث حديثى تمام وكيلان در دست نيست . روشن است كه بيشتر وكيلان ، از عالمان طراز اوّل و شاخص منطقهء جغرافيايى خود نبوده‌اند . حتّى نايبان خاص وكيلان ارشد نيز از عالمان طراز اوّل محسوب نمىشدند . عثمان بن سعيد ، به غير از رواياتى كه به سبب موقعيت ادارى خود در نهاد وكالت نقل كرده است ، روايات اندكى دارد . محمّد بن عثمان و حسين بن روح نيز اگر چه روايات بيشترى دارند ، ولى در مقايسه با محدّثان ، فقيهان و ديگر عالمان شيعه ، از جايگاه علمى ويژه‌اى برخوردار نبوده‌اند . در ميان وكيلان ديگر ناحيهء مقدّسه ، گاه راويان و عالمانى همچون : احمد بن اسحاق و شلمغانى به چشم مىآيند ؛ ولى مشخّص است كه ويژگىِ علمى آنان مورد توجّه نبوده است ، حتّى در رتبه‌بندى و جايگاه ادارى وكيلان نيز جايگاه علمى آنان مورد توجّه نبوده و ويژگىهاى اجتماعى و مديريتى آنان اهميّت بيشترى داشته است . « 2 » در دورهء فعاليت وكيلان ، حتّى در غيبت صغرا عالمان بزرگى در قم و بغداد مىزيستند ؛ ولى در نهاد وكالت جايگاهى نداشتند . حتّى حسين بن روح ، كتاب التأديب را از شهر بغداد نزد علماى قم فرستاد و نظر آنان را نسبت به آن جويا شد . از اين جهت ، به نظر مىرسد كه ويژگى علمى در مجموعهء افراد وكالت به عنوان شاخص ، لحاظ نمىشده است و ويژگىهاى اجتماعى ، ادارى و تشكيلاتى ، مورد توجّه بوده است . جالب آن كه عالمان طراز اوّل شيعى ، به وكيلان مراجعه كرده و

--> ( 1 ) . همان جا . ( 2 ) . ر . ك : جرعه‌اى از دريا : ج 1 ص 173 . آية اللَّه شبيرى زنجانى نوشته‌اند : نوّاب اربعه ، هيچ يك به عنوان مراجع علمى طايفهء اماميه مطرح نبوده‌اند .